مرگ تدریجی قلب تپنده اقتصاد گیلان | تالاب انزلی دیگر هویت خود را از دست داده است
رویداد۲۴| منیره چگینی- تالاب انزلی، یکی از مهمترین اکوسیستمهای آبی ایران و خاورمیانه، حالا در وضعیتی قرار گرفته که کارشناسان از «مرگ تدریجی» آن سخن میگویند. تالابی که زمانی قلب تپنده اقتصاد، صیادی و حیات طبیعی گیلان بود، امروز زیر فشار رسوبگذاری بیسابقه، ورود فاضلاب شهری و صنعتی، رشد انفجاری گیاهان مهاجم و حذف تدریجی جوامع محلی، نفسهای آخر را میکشد. کارشناسان و فعالان محیط زیست در گفتوگو با رویداد۲۴ هشدار میدهند که اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، انزلی نه فقط یک فاجعه زیستمحیطی، بلکه به بحرانی اقتصادی و اجتماعی برای کل منطقه تبدیل خواهد شد.
تالاب انزلی سالهاست درگیر بحران است، اما آنچه امروز در این اکوسیستم رخ میدهد، دیگر صرفاً یک بحران محیط زیستی معمولی نیست؛ بلکه نشانههای فروپاشی تدریجی یکی از مهمترین تالابهای ایران را آشکار کرده است.
ورود مداوم فاضلاب شهری و صنعتی، رسوبگذاری شدید، کاهش تبادل آب با دریای خزر، رشد بیرویه گیاهان مهاجم، توسعه نامتوازن کشاورزی و حذف تدریجی نقش جوامع محلی، مجموعه عواملی هستند که تالاب انزلی را به مرز نابودی رساندهاند.
کارشناسان میگویند آنچه امروز در انزلی رخ میدهد، حاصل دههها مدیریت ناهماهنگ، نگاه پروژهای به محیط زیست و نادیده گرفتن نقش مردم محلی در حفظ اکوسیستم است.
«اولین منطقه حفاظتشده، اولین منطقهای بود که خشک شد»
فلاح، کارشناس محیط زیست و سرپرست پیشین اداره محیط زیست بندر انزلی با اشاره به تجربه ۲۶ ساله خود در حوزه محیط زیست، یکی از ریشههای بحران را در مدل حفاظت از تالاب میداند.
او به رویداد۲۴ میگوید: «اولین منطقهای که در تالاب انزلی به عنوان منطقه حفاظتشده اعلام شد، منطقه سیاهکِشیم بود؛ اما همان منطقه نخستین بخشی بود که خشک شد و از بین رفت، چرا که ارتباط مردم با آن قطع شد.»
به گفته او، حذف مردم از فرآیند حفاظت، یکی از بزرگترین اشتباهات مدیریتی در تالاب انزلی بوده است.
بیشتربخوانید: چرا کار رشت به سیلاب کشید؟
فلاح با انتقاد از رویکردهای حفاظتی بدون مشارکت جوامع محلی میگوید: «هر جا مردم فراموش شوند، آن سیستم از هم میپاشد. نمیشود منطقهای را حفاظت کرد، اما معیشت مردم و نقش آنها در حفظ اکوسیستم را نادیده گرفت.»
او معتقد است بخشی از بحران امروز تالاب ناشی از قطع ارتباط تاریخی مردم با این زیستبوم است؛ مردمی که سالها از طریق صیادی، حملونقل آبی و فعالیتهای سنتی، بخشی از چرخه طبیعی تالاب بودند.
از تالاب تا جنگل؛ تغییر چهره اکوسیستم انزلی
فلاح میگوید تالاب انزلی در برخی نقاط عملاً دیگر تالاب نیست.
او توضیح میدهد: «تالاب انزلی امروز از یک اکوسیستم آبی، در برخی نقاط به دشت و جنگل تبدیل شده است.»
به گفته این کارشناس، محدود شدن تردد قایقها و مسدود شدن بخشی از مسیرهای طبیعی آب باعث شده روند طبیعی گردش آب مختل شود. این مسئله به تجمع لجن، تغییر پوشش گیاهی و حتی تغییر اقلیم محلی منجر شده است.
او هشدار میدهد که در برخی بخشها، تالاب عملاً در حال از دست دادن هویت طبیعی خود است.
«تالاب وارد مرحله مرگ شده است»
فلاح یکی از مهمترین عوامل بحران را ورود گسترده فاضلاب شهری و صنعتی میداند.
او میگوید: «مواد مغذی و آلایندهها تالاب را وارد مرحله “سوپر هایپرتروفی” کردهاند؛ یعنی تالاب عملاً به سمت مرگ پیش میرود.»
بیشتر بخوانید: استاندار گیلان: اگر فاضلاب و تالاب انزلی ساماندهی نشود به زودی رشت و انزلی وجود نخواهد داشت!
به گفته او، حداقل فاضلاب هشت شهر وارد تالاب انزلی میشود؛ مسئلهای که باعث رشد انفجاری جلبکها و گیاهان مهاجم شده است.
او همچنین هشدار میدهد که تبادل طبیعی آب شور دریای خزر با تالاب تقریباً متوقف شده و همین مسئله روند شیرین شدن آب تالاب را تشدید کرده است.
به گفته فلاح، این تغییر، شرایط را برای رشد بیرویه گیاهان و جلبکها فراهم کرده و اکوسیستم تالاب را بههم زده است.
رسوبگذاری بیسابقه؛ جایی که ۱۱ متر عمق داشت، جنگل شده است
یکی دیگر از بحرانهای جدی تالاب انزلی، رسوبگذاری شدید است.
فلاح در اینباره میگوید: «در حالی که میانگین رسوبگذاری در تالابهای دنیا کمتر از یک سانتیمتر در سال است، در تالاب انزلی این عدد به ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر رسیده است.»
او با اشاره به تغییرات شدید بستر تالاب میافزاید: «جایی که زمانی ۱۱ متر عمق داشت، امروز به جنگل تبدیل شده است.»
کارشناسان میگویند این حجم از رسوبگذاری، عملاً ظرفیت طبیعی تالاب را از بین برده و روند گردش آب را مختل کرده است.
«تالاب انزلی مثل بیماری است که رگهای قلبش گرفته»
فلاح معتقد است احیای تالاب نیازمند اقدامات فوری و اضطراری است.
او میگوید: «تالاب انزلی مثل بیماری است که رگهای قلبش گرفته؛ ابتدا باید راه تنفسش باز شود و بعد سراغ برنامههای بلندمدت رفت.»
به گفته او، ضعف مدیریت فاضلاب شهری، توسعه بیرویه کشاورزی، برداشت گسترده آب از رودخانهها و نبود آموزش صحیح به بهرهبرداران، بحران را تشدید کرده است.
او همچنین بر پیوند مستقیم میان فقر و تخریب محیط زیست تأکید میکند و میگوید: «وقتی مردم فقیر باشند، فشار بیشتری به اکوسیستم وارد میشود. توسعه پایدار فقط شعار نیست؛ باید میان معیشت مردم، حفاظت از طبیعت و توسعه اقتصادی تعادل واقعی ایجاد شود.»
«وقتی مردم کنار گذاشته شدند، تالاب آسیب دید»
حمید فتحی شیرین، فعال محیط زیست تالاب انزلی نیز در گفتوگو با رویداد۲۴ تأکید میکند که حذف مردم محلی، یکی از عوامل اصلی بحران بوده است.
او میگوید: «سابقه تاریخی نشان داده هر زمان نگهداری منابع طبیعی در اختیار مردم بوده، وضعیت تالاب بهتر مدیریت شده و با ورود نهادهای دولتی و محدود شدن نقش مردم، آسیبها افزایش یافته است.»
فتحی شیرین توضیح میدهد: «آن زمان مردم ۱۲ ماه سال هم صیادی میکردند، هم نگهداری و پاکسازی تالاب را انجام میدادند، اما وقتی صیادی محدود شد، دیگر کسی برای جمعآوری زبالهها و پاکسازی مسیرها نبود و همین باعث شد آشغالها جمع شوند و راههای آبی مسدود شود.»
پل موقت، بحران دائمی
این فعال محیط زیست بخشی از بحران را به ساختوسازهای غیراصولی نسبت میدهد.
او درباره ساخت یک پل موقت در تالاب میگوید: «قرار بود این پل سه ساله باشد، اما به دلیل طراحی غلط و فاصله کم پایهها، سیلابها چوب و تنه درختان را با خود میآورند و میان پایهها گیر میکنند و همین موضوع مانع خروج رسوبات به سمت دریا شده است.»
به گفته او، بسیاری از پروژههایی که با هدف توسعه اجرا شدهاند، در عمل به انسداد بیشتر تالاب منجر شدهاند.
«الان دوره افت آب است؛ باید لایروبی انجام شود»
فتحی شیرین با اشاره به چرخه طبیعی آب در تالاب انزلی میگوید: «تالاب انزلی یک تاریخچه طبیعی دارد؛ هر ۵۰ سال سطح آب بالا میآید و هر ۵۰ سال پایین میرود. الان در دورهای هستیم که آب پایین رفته و باید لایروبی و برداشت رسوبات انجام شود.»
او لایروبی را هم فرصت و هم تهدید میداند.
به گفته او: «برداشت رسوبات میتواند هم به احیای تالاب کمک کند و هم از فروش خاک هزینه پروژهها تأمین شود، اما “مافیا” اجازه اجرای درست این طرحها را نمیدهد.»
«سونامی اقتصادی در راه است»
فتحی شیرین هشدار میدهد بحران تالاب فقط یک مسئله محیط زیستی نیست.
او میگوید: «وقتی مردم را کنار گذاشتند، بسیاری از صیادان به گردشگری روی آوردند، اما اگر تالاب خشک شود و بوی بد و آلودگی افزایش پیدا کند، گردشگری هم از بین میرود و منطقه با یک سونامی اقتصادی روبهرو میشود.»
به گفته او، زندگی هزاران خانواده در منطقه مستقیماً به بقای تالاب وابسته است.
فاضلاب صنعتی؛ بزرگترین تهدید تالاب
این فعال محیط زیست ورود فاضلاب صنعتی و شهری را مهمترین تهدید فعلی تالاب میداند.
او میگوید: «کارخانه پودر ماهی، شهرک صنعتی رشت، شهرک صنعتی بندر انزلی، بیمارستانها و فاضلاب شهری استان، همه وارد تالاب میشوند.»
فتحی شیرین با انتقاد از عملکرد سازمان محیط زیست میگوید: «سازمان محیط زیست یا باید جلوی این تخلیهها را بگیرد یا پاسخ بدهد چرا اجازه داده فاضلاب وارد تالاب شود.»
بیشتر بخوانید: تصاویر غم انگیز از خشک شدن تالاب انزلی
او مدعی است برخی صنایع بدون رعایت الزامات زیستمحیطی فعالیت میکنند و حتی سادهترین تجهیزات کنترل آلودگی را ندارند.
«این تالاب زندگی ماست»
فتحی شیرین در بخش دیگری از گفتوگو به وضعیت آب منطقه اشاره میکند و میگوید: «من خودم دیگر از آب شهری استفاده نمیکنم و دستگاه تصفیه گذاشتهام. مردم اگر ورودی آب شهر را ببینند متوجه آلودگی میشوند.»
او همچنین از نحوه هزینهکرد بودجههای مقابله با سنبل آبی انتقاد میکند و میگوید: «ما با هزینه محدود و کمک مردم بخشی از سنبلهای آبی را جمعآوری کردیم، اما بعد از اختصاص میلیاردها تومان بودجه، بخش زیادی از سنبلها دوباره وارد دریا شد.»
این فعال محیط زیست در پایان با اشاره به پیوند عاطفی و اقتصادی مردم منطقه با تالاب میگوید: «من در همین آب بزرگ شدم و از همین تالاب ماهی گرفتم. این تالاب زندگی ماست و نابودی آن فقط نابودی طبیعت نیست، بلکه نابودی آینده مردم منطقه است.»
